اصول كافي جلد

ثقةالاسلام كليني رازي رحمةالله عليه

ترجمه سيد جواد مصطفوي

کتاب الکافی یکی از مهم‏ترین و معتبرترین کتب حدیثی شیعه اثر ثقةالاسلام کلینی درگذشتهٔ ۳۲۹ است. وی در مدت ۲۰ سال این کتاب را گردآوری کرده‌است. موضوع این کتاب حدیث است که در سه بخش می‌باشد:

* اصول، شامل روایات اعتقادی
* فروع، حاوی روایات فقهی
* روضه، شامل احادیث متفرقه

تعداد روایات کتاب کافی را با رقم‏های مختلف گفته‏اند: یوسف بحرانی ۱۶۱۹۹، دکتر حسین علی محفوظ ۱۵۱۷۶، علامه مجلسی ۱۶۱۲۱ و برخی از معاصران مثل شیخ عبدالرسول الغفار ۱۵۵۰۳ حدیث شمارش کرده‏اند. گفته شده این اختلاف رقم‏ها ناشی از شیوهٔ شمردن احادیث است. به این معنی که برخی روایتی را که با دو سند ذکر شده‌است، دو روایت، و بعضی آن را یک روایت به حساب آورده‏اند.

سلسله روایی

از طریق سلسله اسناد روایات کافی، فهرست نسبتاً مفصلی از مشایخ حدیث او به دست می‌آید که تعدادشان به بیش از سی نفر می‌رسد. این تعداد مشایخ به معنای انعکاس روایات قابل توجهی از هریک در مجموعه کافی نیست؛ بلکه کلینی عمده قریب به اتفاق روایاتش را از هشت نفر زیر نقل کرده‌است:

* علی بن ابراهیم قمی با ۷۰۶۸ روایت.
* محمد بن یحیای عطار اشعری قمی با ۵۰۷۳ روایت.
* ابوعلی اشعری قمی با ۸۷۵ روایت.
* ابن‌عامر حسین بن محمد اشعری قمی با ۸۳۰ روایت.
* محمد بن اسماعیل نیشابوری با ۷۵۸ روایت.
* حمید بن زیاد کوفی با ۴۵۰ روایت.
* احمد بن ادریس اشعری قمی ۱۵۴ روایت.
* علی بن محمد با ۷۶ روایت.
 

اصول کافی

کلینی در اصول کافی، در هشت عنوان (فصل) به تبیین اصول اعتقادی شیعه و برخی مطالب دیگر که با مسائل اعتقادی ارتباط دارد، پرداخته‌است. عناوین این کتاب عبارتند از:

* العقل و الجهل
* فضل العلم
* التوحید
* الحجة
* الایمان و الکفر
* الدعاء
* فضل القرآن
* العشرة
 

 فروع کافی

بخش دوم کتاب کافی که فروع الکافی نام دارد دربردارندهٔ روایات مربوط به مسائل فقهی است. فروع کافی بزرگ‏ترین بخش کتاب کافی به حساب می‏آید. در این بخش عناوین زیر وجود دارد:

۱. کتاب الطهارة، ۲. کتاب الحیض، ۳. کتاب الجنائز، ۴. کتاب الصلاة، ۵. کتاب الزکاة والصدقه، ۶. کتاب الصیام، ۷. کتاب الحج، ۸. کتاب الجهاد، ۹. کتاب المعیشة، ۱۰. کتاب النکاح، ۱۱. کتاب العقیقه، ۱۲. کتاب الطلاق، ۱۳. کتاب العتق والتدبیر والمکاتبه، ۱۴. کتاب الصید، ۱۵. کتاب الذبائح، ۱۶. کتاب الاطعمه، ۱۷. کتاب الاشربة، ۱۸. کتاب الزّی والتجمل والمروّة، ۱۹. کتاب الدواجن، ۲۰. کتاب الوصایا، ۲۱. کتاب المواریث، ۲۲. کتاب الحدود، ۲۳. کتاب الدیات، ۲۴. کتاب الشهادات، ۲۵. کتاب القضا والاحکام، ۲۶. کتاب الایمان والنذور والکفارات.

در فروع کافی برخی از عنوان‏ها که معمولاً در کتب فقهی به صورت مستقل آورده می‏شوند به مناسبت، ضمن عنوان‏های یاد شده آمده‏اند. مثلاً امر به معروف، در عنوان الجهاد آمده‌است

روضه کافی

سومین بخش از الکافی که به روضه کافی شهرت دارد، روایات مربوط به موضوعات مختلف و متنوع، بدون هیچ ترتیب و نظم خاصی گردآوری شده‌است. چند نمونه از این موضوعات به شرح زیر است:

* تأویل و تفسیر برخی آیات قرآن
* توصیه‏ها و اندرزهای ائمه
* رؤیا و انواع آن‏
* دردها و درمان‏ها
* کیفیت آفرینش جهان هستی و برخی از پدیده‏های آن‏
* تاریخ بعضی از پیامبران بزرگ
* فضیلت شیعه و وظایف آن‏
* برخی مسائل تاریخ صدر اسلام و زمان خلافت علی
* مهدی و صفات او و نیز اصحاب و ویژگی‏های زمان حضور او
* تاریخ زندگی برخی اصحاب و اشخاص، نظیر ابوذر، ثمامة بن أثال، زید بن علی، سلمان، جعفر بن ابی طالب.
 

اصول كافي جلد 1

اصول كافي جلد 2

اصول كافي جلد 3

اصول كافي جلد 4

تهذيب الحکام

 شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد طوسی

تَهذیبُ الأحکام، ازمهم‌ترین و مفصل‌ترین منبع فقهی شیعه و یکی از چهار کتاب عمده حدیث و فقه شیعه (کتب اربعه) نوشته شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد طوسی، مشهور به شیخ طوسی است.

ساختار

ساختار این کتاب بر مبنای شرح کتاب «مُقنِعه» تألیف شیخ مفید، استاد شیخ طوسی است. کتاب مقنعه شامل یک دوره فشرده از اصول عقاید و فروع دین اسلام است و این کتاب (تهذیب الاحکام)، شرح بخش دوم آن کتاب و مسائل مربوط به احکام فرعی است، اگرچه شیخ طوسی ابواب زیارات را در کتابش اضافه کرده‌است.

طبق شمارش برخی، شامل ۳۹۳ باب و ۱۳۵۹۰ حدیث و بعضی شمارش دیگر ۴۰۹ باب و ۱۳۹۸۸ حدیث است که در ۱۰ جلد گردآمده‌است. این اختلاف به خاطر اشتباه در شمارش و یا مستقل دانستن یا ندانستن برخی ابواب و احادیث ناشی شده‌است.

 محتوا

تهذیب الاحکام، در واقع، نخستین تألیف شیخ طوسی بوده و در آن به هیچیک از آثارش اشاره نشده، ولی او در دیگر آثار خود بارها به این اثر ارجاع داده‌است. در این کتاب، علاوه بر ذکر مستندات قطعی هر مسئله و احادیث مشهور، احادیث متعارض نیز آمده و شیوه رفع ناسازگاری این احادیث با همدیگر و تأویل آنها، بیان شده‌است. تفسیرهای کتاب، خاستگاه کلامی دارد.

شیخ طوسی گزیده‌ای از احادیث اختلافی کتاب تهذیب الأحکام را همراه با وجه جمع آنها در مجموعه دیگری به نام الاستبصار فیما اختلف من الأخبار گرد آوری کرده‌است.

اهمیت

تهذیب الاحکام، اولین تألیف شیخ طوسی است که خود در آثار دیگرش مکرر به این اثر ارجاع داده‌است. این کتاب با داشتن بیشترین احادیث فقهی، در مقایسه با سایر کتب چهارگانه از مهمترین منابع استنباط فقهی امامیه بشمار می‌رود و علاوه بر جنبه فقهی، از نظر حدیثی اهمیت به سزائی دارد. اهمیت آن تا جایی است که برخی از عالمان مانند ابن حجر عقلانی، محمدباقر مجلسی، حسینی اشکوری این کتاب را تدریس می‌کردند.

مشاهده متن کتاب

الاستبصار فيما أختلف من الأخبار

شيخ الطائفة أبي محمد بن الحسن الطوسي

اَلاِْسْتِبْصار فیما اختلف من الأخبار؛ کتابی روایی از شیخ طوسی و چهارمین کتاب از کتب اربعه.

استبصار اولین کتاب فقه‌الحدیثی است که به مبحث تعارض در اخبار پرداخته‌است. این کتاب یکی از کتب اربعه شیعه بوده و همچنان مورد بحث و مطالعه دانشمندان اسلامی است. مؤلف کتاب پس از نقل اخبار متعارض با استفاده از روش‌هایی به جمع و تالیف اخبار متعارض پرداخته‌است.

محتوا

این کتاب مجموعه‌ای است از اخبار اختلافی که از اهل بیت روایت شده‌است. شیخ طوسی در این کتاب کلیه روایاتی را که در مباحث گوناگون فقهی وارد شده و روایتی نیز بر خلاف آن آمده، جمع کرده‌است.

شیخ طوسی برای نگارش این کتاب از دو کتابخانه بزرگ آن زمان در شهر بغداد که مملو از کتاب‏های معتبر و نسخه‏های اصلی بوده استفاده کرده:

* کتابخانه استادش سید مرتضی. شامل ۸۰ هزار جلد کتاب
* کتابخانه شاپور که بسیار بزرگ‌تر از آن بوده و برای علمای شیعه در منطقه کرخ بغداد تأسیس شده بود.

شیخ طوسی در بخش اول و دوم کتاب تمام سند را آورده، ولی در بخش سوم فقط به نام راوی که روایت را از کتاب او نقل کرده اکتفا می‏کند و در پایان کتاب سند خود را به آن راوی آورده تا روایات از ارسال خارج شده و به روایات مسند ملحق گردند. اصطلاحاً این بخش را «مشیخه» می‏نامند، یعنی اساتید و مشایخ.

اعتبار

آقا بزرگ تهرانی در کتاب «الذریعة إلی تصانیف الشیعة» می‏گوید:

کتاب استبصار یکی از کتاب‏های چهارگانه و یکی از مجموعه‏های روایی است که وسیله استنباط احکام شرعی در میان فقهای شیعه دوازده امامی از زمان مؤلف تا این زمان بوده‌است.



ابن ادریس در کتاب سرائر می‏گوید:

کتاب استبصار را شیخ طوسی برای جمع آوری روایات مخالف نگاشته‌است.وی در این کتاب روایات و احادیث مخالف را به هم نزدیک کرده و میان آنان توافق در معنا ایجاد می‏کند.

شرح‌ها بر کتاب

۱. کتاب جامع الأخبار فی إیضاح الاستبصار نوشته «شیخ عبداللطیف بن علی بن احمد بن ابی جامع حارثی شامی عاملی» شاگرد شیخ بهائی.
۲. نکت الإرشاد در شرح استبصار نوشته شهید اول، محمد بن مکی.
۳. شرح استبصار نوشته سید میرزا حسن بن عبد الرسول حسینی زنوزی خوئی (۱۱۷۲ - ۱۲۲۳ هجری).
۴. شرح استبصار نوشته «امیر محمد بن امیر عبد الواسع خاتون آبادی» داماد علامه مجلسی (درگذشت ۱۱۱۶ هجری).
۵. شرح استبصار نوشته «شیخ عبد الرضا طفیلی نجفی».
۶. شرح استبصار نوشته «فقیه قاسم بن محمد جواد» معروف به ابن الوندی و فقیه کاظمی، درگذشت بعد از سال ۱۱۰۰ هجری و معاصر با شیخ حر عاملی.
۷. شرح استبصار نوشته «علامه سید محسن بن حسن اعرجی کاظمی» (درگذشت ۱۱۲۷ هجری).

الاستبصار فيما اختلف من الأخبار ج 1

الاستبصار فيما اختلف من الأخبار ج 2

الاستبصار فيما اختلف من الأخبار ج 3

الاستبصار فيما اختلف من الأخبار ج 4

من لایحضره الفقیه

ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی

ملقب به شیخ صدوق

کتاب مَن لایَحضُرُه اَلفَقیه تألیف ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی ملقب به شیخ صدوق کتابی است به عربی شامل ۵۹۶۳ حدیث. این کتاب یکی از کتب اربعه و از معتبرترین کتب شیعه بوده و در شش جلد تألیف شده‌است. این اثر از زمان نگارش مورد توجه و استقبال علمای شیعه قرار گرفته‌است و پیوسته در مجموعه‌های بزرگ و کوچک روایی به آن استناد نموده و از آن روایت نقل کرده‌اند.

علت نگارش

شیخ صدوق این کتاب را به درخواست یکی از سادات شهر بلخ به نام شریف الدین ابو عبدالله محمد بن حسین، معروف به نعمت، نگاشته‌است. او از شیخ صدوق درخواست کرده بود که مانند کتاب طبی من لا یحضره الطبیب، نوشته محمد بن زکریا رازی، او هم کتابی در علم فقه به نگارش درآورد تا مورد استفاده کسانی قرار گیرد که به علما و فقها دسترسی ندارند.

شیوه نگارش

مؤلف کتاب در مورد این کتاب می‌گوید:

من لایحضره الفقیه
این کتاب کتابی است که در فقه و حلال و حرام و قوانین و مقررات شرع نوشته شده، به قسمی که همهٔ آنچه را که در موضوعات مختلف فقه (از طهارت تا دیات) تاکنون نوشته‌ام در برداشته باشد و آن را کتاب من لایحضره الفقیه نام نهادم، تا به وقت نیاز بدان مراجعه کرده و مورد اعتماد و اطمینان باشد. و این کتاب را با حذف اسانید تألیف کردم که مبادا به سبب نقل آن حجم کتاب زیاد شود. در این کتاب منظورم این بوده که آن دسته از روایاتی را که بدان فتوا می‌دهم و به صحت و صدورش از معصومین وثوق دارم و بدان حکم می‌کنم بیاورم.

محتوا

کتاب شامل این موضوعات می‌باشد:

* جلد اول: کتاب صلاة در باب نماز، وضو، غسل، تیمم، فضیلت نماز، قبله، اذان و اقامه، اذان و اقامه و تعقیبات نماز.
* جلد دوم: شامل ادامهٔ کتاب صلاة، کتاب زکاة، کتاب صوم و کتاب اعتکاف.
* جلد سوم: در باب حج، علل و اسرار حج، سفر و آداب سفر، آداب مسافر، زیارت قبور ائمه و زیارت قبور شهیدان.
* جلد چهارم: شامل کتاب قضاء در ابواب داوری‌ها، شرایط داوری، باب عدالت، شهادت دادن به دروغ، باب وکالت و باب آزاد کردن بنده و احکام آن. کتاب المعیشة در باب شغل‌ها، تجارت و آداب آن، باب خرید و فروش، باب صید و شکار و سر بریدن حیوانات، تعهدات به سوگند و نذر و کفاره.
* جلد پنجم: کتاب زناشویی، کتاب طلاق، کتاب حدود و کتاب دیات.
* جلد ششم: شامل باب وصیت، کتاب فرائض و مواریث، سهم میراث پدر و مادر متوفا، باب میراث فرزندان، باب میراث اجداد، باب میراث مردگان.
 

شرح‌ها و تعلیقات

شروح و تعلیقات زیادی بر این کتاب نوشته شده‌است، از جمله آنها:

* شرح عربی من لا یحضره الفقیه به نام روضة المتقین (۱۴ جلد)، نوشته مولا محمد تقی مجلسی پدر علامه مجلسی
* شرح فارسی آن به نام لوامع صاحبقرانی در ۱۰ جلد نوشته و نیز توسط مرحوم محمد تقی مجلسی
* شرح من لا یحضره الفقیه، نوشته سید امیرمحمد صالح بن امیر عبدالواسع داماد علامه مجلسی
* شرح من لا یحضره الفقیه، نوشته شیخ بهائی
* شرح من لا یحضره الفقیه به نام معاهد التنبیه، نوشته شیخ ابوجعفر محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی
* شرح من لا یحضره الفقیه، نوشته ملا صالح مازندرانی.
 

متن کتاب بصورت تکست